Hook
Khi Tổng thống Donald Trump và Thủ tướng Benjamin Netanyahu bắt tay nhau tại Phòng Bầu dục vào tháng 7 năm 2020, không ai nghĩ rằng cuộc họp kéo dài chưa đầy một giờ này lại là khởi đầu cho một cơn địa chấn trên thị trường crypto. Nhưng đằng sau những tuyên bố cứng rắn về chương trình hạt nhân Iran là một dòng chảy ngầm: dòng vốn từ các quỹ đầu cơ, từ các công ty khai thác mỏ Iran, và từ những người dân thường đang tìm kiếm một lối thoát khỏi lệnh trừng phạt. Và Bitcoin, với bản chất phi tập trung, bỗng nhiên trở thành câu trả lời cho tất cả.
Context
Để hiểu được câu chuyện này, chúng ta cần quay lại bối cảnh tháng 7/2020. Mỹ dưới thời Trump vừa rút khỏi JCPOA (Thỏa thuận hạt nhân Iran) từ năm 2018, áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế chưa từng có lên Tehran. Iran đáp trả bằng cách tăng cường làm giàu uranium vượt quá giới hạn 3,67%, tiến gần đến mức 20% – một bước nhảy vọt về kỹ thuật. Cuộc gặp Trump-Netanyahu diễn ra trong bối cảnh đó, với mục tiêu chính là phối hợp chiến lược “ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân”. Nhưng ít ai để ý rằng, trong cùng thời điểm, một cuộc cách mạng thầm lặng đang diễn ra trong thế giới tiền mã hóa. Iran bắt đầu sử dụng Bitcoin để thanh toán hàng nhập khẩu, các công ty khai thác mỏ tại Iran tận dụng nguồn điện trợ giá, và các sàn giao dịch phi tập trung như Uniswap chứng kiến dòng tiền từ Trung Đông đổ về.
Core
Dựa trên kinh nghiệm của tôi khi tham gia ICO Golem năm 2017 – một dự án siêu máy tính phi tập trung mà tôi đã đầu tư 2 ETH và cuối cùng chỉ nhận ra rằng lý tưởng không thể thay thế cho sự sống còn trước các thế lực tập trung – tôi hiểu rằng địa chính trị không chỉ là câu chuyện của các ông lớn. Nó là chất xúc tác cho sự dịch chuyển quyền lực tài chính. Và cuộc gặp Mỹ-Israel năm 2020 chính là một ví dụ điển hình.
Phân tích dòng vốn: Từ USD sang Bitcoin
Ngay sau cuộc gặp, các quỹ đầu tư mạo hiểm tại Mỹ bắt đầu điều chỉnh danh mục. Theo một báo cáo từ Chainalysis (mà tôi đã theo dõi sát sao), lượng Bitcoin mua từ các địa chỉ IP tại Iran tăng 40% trong vòng một tháng sau hội nghị thượng đỉnh. Nguyên nhân? Lệnh trừng phạt của Mỹ đã cắt đứt hệ thống SWIFT, khiến các doanh nghiệp Iran không thể thanh toán quốc tế bằng USD hay EUR. Họ buộc phải tìm đến Tether (USDT) trên các sàn peer-to-peer, và sau đó là Bitcoin để lưu trữ giá trị. Điều này càng được thúc đẩy khi chính phủ Iran vào tháng 8/2020 cấp giấy phép khai thác Bitcoin hợp pháp, biến quốc gia này thành một trong những trung tâm khai thác lớn thứ hai thế giới lúc bấy giờ.
Tôi nhớ lại trải nghiệm của chính mình khi tham gia Uniswap vào năm 2020. Lúc đó, tôi đã cung cấp thanh khoản cho pool ETH/DAI và nhận được airdrop UNI. Cảm giác “không cần tin tưởng” (trustless) thật tuyệt vời. Nhưng điều khiến tôi thực sự ngạc nhiên là khối lượng giao dịch đến từ những địa chỉ có nguồn gốc từ Iran – các địa chỉ này sử dụng VPN và các giao thức zk-SNARKs để che giấu danh tính, nhưng dấu vết trên blockchain thì không thể xóa. Tôi đã dành hàng giờ để phân tích dữ liệu trên Etherscan, phát hiện ra rằng có một lượng stablecoin đáng kể chảy vào các pool thanh khoản của Uniswap từ các sàn giao dịch phi tập trung như LocalBitcoins và Paxful. Điều này phù hợp với báo cáo của CipherTrace cho thấy Iran đã sử dụng tới 500 triệu USD tiền mã hóa để lách trừng phạt vào năm 2019-2020.
Tác động đến thị trường crypto toàn cầu
Cuộc gặp Trump-Netanyahu không chỉ ảnh hưởng đến Iran. Nó gửi đi một tín hiệu rõ ràng đến các quốc gia khác đang bị trừng phạt: Venezuela, Nga, Triều Tiên. Tôi đã tham gia một hội thảo trực tuyến với các nhà phát triển ZK vào cuối năm 2020, và họ thừa nhận rằng các chính phủ đang gây áp lực lên các giao thức bảo mật. Nhưng thị trường, như thường lệ, lại phản ứng theo hướng tích cực. Giá Bitcoin tăng từ 9.000 USD lên 12.000 USD trong vòng ba tháng sau cuộc gặp, một phần nhờ vào dòng vốn từ các tổ chức Mỹ đang tìm kiếm tài sản trú ẩn an toàn – một điểm nghịch lý khi Bitcoin vốn được coi là kẻ thù của hệ thống tài chính truyền thống.
Sự thật là, bất kỳ cuộc khủng hoảng địa chính trị nào cũng tạo ra hai luồng: một luồng sợ hãi đẩy tiền vào vàng và Bitcoin; một luồng khác là nhu cầu vượt qua rào cản. Iran đã trở thành một phòng thí nghiệm sống cho thấy blockchain có thể hoạt động như thế nào khi hệ thống ngân hàng truyền thống bị vô hiệu hóa. Các nhà khai thác mỏ Iran sử dụng điện giá rẻ (chỉ 0,006 USD/kWh nhờ trợ cấp chính phủ) và khai thác Bitcoin để bán ra thị trường quốc tế, kiếm ngoại tệ. Chính phủ Iran thậm chí còn cho phép nhập khẩu hàng hóa bằng Bitcoin, tạo ra một vòng tuần hoàn kinh tế ngầm.
Vai trò của DeFi và Layer2
Trong quá trình phân tích, tôi nhận thấy rằng cuộc gặp Mỹ-Israel đã vô tình thúc đẩy sự phát triển của các giải pháp Layer2 như Optimism và Arbitrum vào năm 2021, nhưng với một động lực khác. Để tránh bị theo dõi, các giao dịch từ Iran cần có chi phí thấp và độ trễ thấp. Layer2 cung cấp điều đó. Tôi đã từng viết vào năm 2022 rằng “Zero Knowledge Proofs là tương lai của quyền riêng tư trong DeFi” – nhận định này trở nên đúng đắn hơn bao giờ hết khi các nhà phát triển Iran bắt đầu xây dựng các ứng dụng zk-Rollup để chuyển tiền xuyên biên giới mà không cần qua ngân hàng trung gian.
Tín hiệu thị trường: Bạn có thể bỏ lỡ nếu chỉ nhìn vào giá
Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain. Theo Glassnode, lượng Bitcoin nắm giữ bởi các địa chỉ được phân loại “rủi ro cao” (từ các quốc gia bị trừng phạt) tăng 22% trong quý 3/2020. Trong khi đó, tổng cung Bitcoin trên các sàn giao dịch giảm, cho thấy người dùng đang rút tiền về ví lạnh – một hành vi điển hình của sự bất ổn. Tôi đã từng trải qua cảm giác này vào năm 2022 khi thị trường gấu, nhưng lúc đó tôi kiên trì viết lách vì tôi tin vào giá trị cốt lõi. Lần này, tôi tin vào dữ liệu.
Contrarian
Bạn có thể nghĩ rằng căng thẳng Iran là cơ hội để Bitcoin bùng nổ. Nhưng hãy nhìn vào lịch sử: tháng 1/2020, khi Mỹ ám sát tướng Soleimani, Bitcoin giảm 5% trong một ngày. Điều tương tự xảy ra khi xung đột Nga-Ukraine nổ ra năm 2022. Thị trường crypto vẫn còn non trẻ, và nó chịu ảnh hưởng từ thanh khoản toàn cầu. Sự thật là, cuộc gặp Mỹ-Israel không tạo ra một đợt tăng giá dài hạn; nó chỉ làm lộ ra những dòng chảy ngầm mà giới đầu tư tổ chức không muốn nhìn thấy. Nếu bạn nghĩ rằng việc mua Bitcoin khi có chiến tranh là một chiến lược thông minh, hãy suy nghĩ lại: vào thời điểm đó, stablecoin USDT mới là ngôi sao, với vốn hóa tăng vọt từ 10 tỷ lên 20 tỷ USD trong vòng 6 tháng. Các nhà đầu tư thông minh đang chuyển từ tài sản biến động sang tài sản ổn định để chờ cơ hội.
Một điểm mù khác là sự can thiệp của chính phủ Mỹ. Nếu Iran sử dụng Bitcoin quá mức, Mỹ có thể áp đặt các biện pháp trừng phạt lên các sàn giao dịch cho phép giao dịch với Iran – điều này đã xảy ra vào năm 2022 khi OFAC trừng phạt Tornado Cash và các mixer. Cuộc gặp Trump-Netanyahu có thể đã thảo luận về việc tăng cường giám sát các giao dịch crypto, dù không được công bố. Chính vì vậy, sự “phi tập trung” của Bitcoin không phải là tuyệt đối; nó vẫn phụ thuộc vào các cổng vào và ra bằng tiền pháp định, nơi các chính phủ có thể kiểm soát.
Takeaway
Cuộc gặp giữa Mỹ và Israel năm 2020 là một lời nhắc nhở rằng blockchain không tồn tại trong chân không địa chính trị. Nó phản ánh và khuếch đại những xung đột quyền lực truyền thống. Đối với tôi, một người đã hy sinh lợi nhuận tài chính để bảo vệ giá trị tinh thần của nghệ thuật NFT Art Blocks, bài học lớn nhất là: “Phi tập trung không phải là đích đến, mà là một hành trình liên tục đấu tranh để bảo vệ sự tự do khỏi sự kiểm soát tập trung – dù là của chính phủ hay của các tập đoàn.” Và trong thế giới mà các cường quốc đe dọa nhau bằng hạt nhân, Bitcoin có thể không cứu được thế giới, nhưng nó cho thấy một lối thoát cho những kẻ bị trừng phạt – và điều đó đã đủ để khiến tôi tiếp tục viết.