Hai tháng trước, tại một hội thảo về ZK-rollup ở Seoul, tôi thấy một slide khiến tôi giật mình. Nó hiển thị TVL của các L2 - Arbitrum, Optimism, Base - tăng trưởng 70% chỉ trong quý Một, trong khi lượng giao dịch hàng ngày vượt Ethereum mainnet. Nhưng khi tôi hỏi đại diện dự án: 'Bao nhiêu phần trăm là người dùng mới thực sự?', anh ta im lặng. Đó là lúc tôi nhận ra: cơn sốt L2 đang che giấu một căn bệnh cấu trúc. Và cơn sốt này còn nguy hiểm hơn khi bị thổi phồng bởi làn sóng AI.
Tôi nhìn thấy điều tương tự trong ngành bán dẫn. ASML mở rộng sản xuất máy quang khắc EUV, TSMC tăng vốn đầu tư lên 320 tỷ đô, nhưng thị trường vẫn 'than không đủ'. Tại sao? Bởi vì cả hai đều đang giải quyết triệu chứng chứ không phải nguyên nhân. Họ đổ tiền vào mở rộng năng lực sản xuất, nhưng bỏ qua sự mất cân đối cấu trúc giữa cung và cầu. Trong blockchain, câu chuyện tương tự đang diễn ra với Layer 2. Chúng ta đang đầu tư hàng tỷ đô vào mở rộng quy mô, nhưng thị trường cơ bản vẫn co cụm.
Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain. Có hơn 40 L2 đang hoạt động, nhưng 80% TVL tập trung vào ba cái tên. Phần còn lại - hàng chục dự án với hàng trăm triệu TVL mỗi cái - chỉ có vài nghìn người dùng hoạt động hàng ngày. Điều này giống hệt như tình trạng 'phân mảnh thanh khoản' mà các VC thường kêu ca. Nhưng tôi cho rằng đó không phải vấn đề thực sự. Vấn đề là chúng ta đang sản xuất 'không gian block' ồ ạt mà không có nhu cầu sử dụng tương ứng. Nó giống như TSMC mở rộng công suất cho chip AI, nhưng phần lớn chip đó lại dùng để chạy các tác vụ không cần thiết.
Tôi từng tham gia tư vấn cho một dự án L2 vào năm 2023. Họ tự hào về TPS cao, phí rẻ. Nhưng khi tôi hỏi nhóm kỹ thuật về loại giao dịch chiếm đa số, họ thừa nhận: 60% là bot trade và spam từ airdrop hunter. Điều này phản ánh một thực tế: mở rộng quy mô thuần túy không tạo ra giá trị thực. Nó chỉ tạo ra không gian cho hoạt động không có ý nghĩa. Trong khi đó, người dùng mới thực sự - những người muốn xây dựng ứng dụng phi tập trung cho thanh toán, danh tính, hoặc quản trị - vẫn bị kẹt ở các lớp nền tảng vì chi phí tương tác cao.
Đây là lúc tôi phải chia sẻ một phát hiện phản trực giác: mở rộng L2 không phải là giải pháp cho vấn đề mở rộng, mà là một cơ chế 'thu hẹp thanh khoản' do các VC tạo ra. Họ đầu tư vào dự án L2, thổi phồng câu chuyện về 'khả năng mở rộng vô hạn', bán token cho cộng đồng, rồi rút lui. Kết quả là: TVL tăng, nhưng phần lớn đến từ thanh khoản di chuyển từ các L1 sang L2, không phải từ dòng tiền mới.
Tôi nhớ lại một đêm năm 2021, tại một căn hộ nhỏ ở Seoul, khi tôi mới thành lập cộng đồng 'Blockchain Triết Học'. Một thành viên hỏi: 'Tại sao chúng ta cần nhiều L2 đến vậy?' Tôi trả lời: 'Bởi vì Ethereum không phải là một nền tảng, mà là một hệ sinh thái. Các L2 là các quốc gia khác nhau. Nhưng nếu tất cả quốc gia đều nói cùng một ngôn ngữ và sử dụng cùng một loại tiền tệ, thì việc chia cắt là vô nghĩa.' Câu nói đó nay trở nên chính xác hơn bao giờ hết.
Sự tương đồng với ngành bán dẫn rất rõ ràng. ASML và TSMC là hai 'quốc gia không thể thiếu' trong sản xuất chip. Khi nhu cầu AI tăng vọt, họ mở rộng nhà máy, nhưng quên rằng sự phụ thuộc của toàn bộ chuỗi cung ứng vào một vài điểm duy nhất tạo ra rủi ro hệ thống. Trong blockchain, Ethereum cũng đang trở thành 'TSMC' của DeFi. Các L2 phụ thuộc vào Ethereum để bảo mật và thanh khoản, trong khi chính Ethereum lại phụ thuộc vào các L2 để giảm tải. Kết quả: một vòng lặp phản hồi tiêu cực, nơi không bên nào thực sự tối ưu.
Nhưng có một góc nhìn khác mà tôi muốn chia sẻ. Trong một nghiên cứu gần đây của tôi, tôi phát hiện ra rằng các dự án L2 thành công nhất không phải là những dự án tập trung vào mở rộng, mà là những dự án tập trung vào cộng đồng. Base, mặc dù là một L2 khá đơn giản, đã thu hút hàng nghìn nhà phát triển bằng cách tổ chức các buổi hackathon và tài trợ cho các ứng dụng niche. Arbitrum, với AnyTrust, đã tạo ra một văn hóa xây dựng thực sự. Điều này chứng minh rằng giá trị của một L2 không nằm ở TPS, mà ở khả năng dung nạp cộng đồng.
Trái ngược với câu chuyện thông thường, tôi cho rằng việc có quá nhiều L2 không phải là vấn đề. Vấn đề là chúng ta thiếu một lớp phối hợp để kết nối chúng. Giống như ngành bán dẫn có PCI Express hoặc CXL, blockchain cần một giao thức tương tác mạnh mẽ hơn, không chỉ là cầu nối. Các cầu nối hiện tại quá dễ bị tấn công, và chúng hoạt động như các ống dẫn thanh khoản thay vì các kênh thông tin.
Trong một bài phỏng vấn gần đây, Vitalik Buterin nói: 'Tương lai của Ethereum không phải là một mặt phẳng, mà là một không gian đa chiều.' Tôi nghĩ điều đó đúng. Chúng ta cần chấp nhận sự đa dạng của L2, nhưng đồng thời xây dựng các cơ chế để thanh khoản có thể lưu chuyển tự do mà không bị phân mảnh. Điều này đòi hỏi sự hợp tác, không phải cạnh tranh.
Cuối cùng, câu hỏi đặt ra: Ai thực sự hưởng lợi từ cơn sốt AI trên blockchain? Tôi tin rằng câu trả lời không phải là những kẻ đổ tiền vào L2. Cũng không phải là những người khai thác tên miền. Cũng không phải là những quỹ đầu tư. Lợi ích thực sự thuộc về những người xây dựng các ứng dụng có ích cho xã hội: thanh toán phi tập trung cho người không có tài khoản ngân hàng, quản trị minh bạch cho tổ chức, hoặc bảo vệ quyền riêng tư cá nhân.
Hãy nhìn vào Seoul. Thành phố này đã có một hệ thống thanh toán phi tập trung dựa trên blockchain cho các quán cà phê nhỏ. Nó không cần TPS cao. Nó chỉ cần tin cậy. Đó là cách blockchain nên được xây dựng: không phải là một cuộc đua tốc độ, mà là một sự kiên trì với giá trị.
— Root: Khai sinh cộng đồng