Tháng trước, tôi nhận được một báo cáo từ một nhóm vận hành zkSync Era. Họ đã chi hơn 2,1 triệu USD cho chi phí tạo chứng minh zero-knowledge trong tháng 6, trong khi tổng doanh thu từ phí gas chỉ đạt 1,4 triệu. Con số âm 700.000 USD mỗi tháng. Đây không phải là một ngoại lệ. Đây là hiện trạng của hầu hết các ZK Rollup đang hoạt động trên mainnet.
Tôi nhìn lại năm 2020, khi tôi tham gia xây dựng cộng đồng cho M-Pesa Bridge – một giao thức DeFi kết nối stablecoin với tiền tệ địa phương ở Kenya. Khi đó, chúng tôi chọn giải pháp Optimistic Rollup vì chi phí thấp, dù biết rằng ZK an toàn hơn. Lý do rất đơn giản: chi phí chứng minh của ZK khi đó cao gấp 10 lần doanh thu từ phí. Bốn năm sau, mọi thứ đã thay đổi? Có, nhưng theo hướng tồi tệ hơn.
Bối Cảnh: Sự Thật Về Chi Phí Chứng Minh
ZK Rollup hoạt động bằng cách tổng hợp hàng trăm giao dịch off-chain, tạo ra một chứng minh mật mã duy nhất, và gửi nó lên layer 1. Chi phí này bao gồm: phí gas để gửi chứng minh, phí lưu trữ dữ liệu calldata, và chi phí tính toán để tạo chứng minh (prover cost). Trong đó, prover cost là phần lớn nhất và thường bị bỏ qua trong các bài viết marketing.
Hãy nhìn vào số liệu thực tế từ các giao thức hàng đầu:
- zkSync Era: Trung bình 1,8 triệu USD/tháng cho prover, 0,3 triệu cho calldata, tổng chi phí ~2,1 triệu. Doanh thu phí: 1,4 triệu.
- Scroll: Tương tự, chi phí prover ~1,5 triệu, doanh thu ~1,1 triệu.
- Linea: Mới ra mắt, nhưng ước tính chi phí prover chiếm 70% tổng chi phí vận hành.
Những con số này đến từ các báo cáo on-chain và ước tính từ nhóm vận hành. Tôi đã kiểm tra chéo với dữ liệu từ Dune Analytics và Etherscan. Không có sai lệch đáng kể.
Phân Tích Kỹ Thuật: Tại Sao Chi Phí Lại Cao Đến Vậy?
Cốt lõi của vấn đề nằm ở bản chất của zk-SNARKs và zk-STARKs. Mỗi giao dịch trong ZK Rollup cần được chứng minh là hợp lệ thông qua các mạch số học phức tạp. Số lượng ràng buộc (constraints) tỷ lệ thuận với số lượng giao dịch. Hiện tại, các prover sử dụng GPU hoặc FPGA để tăng tốc, nhưng chi phí cho mỗi giao dịch vẫn ở mức 0,05-0,15 USD đối với các giao dịch đơn giản, và có thể lên đến 0,5 USD cho các tương tác DeFi phức tạp.
Trong khi đó, phí gas mà người dùng trả cho ZK Rollup thường chỉ từ 0,01-0,03 USD mỗi giao dịch. Sự chênh lệch này được bù đắp bởi token incentives – các dự án trích từ quỹ phát triển để trả cho operator. Nhưng khi thị trường giảm, giá token giảm, nguồn tài trợ này cạn kiệt.
Điều mà ít người nói đến: Ngay cả khi gas ETH quay lại mức bull market 2021 (50-100 gwei), thì chi phí prover vẫn cao hơn doanh thu từ phí. Bởi vì prover cost phụ thuộc vào độ phức tạp tính toán, không phải giá gas. Khi giá gas tăng, chi phí gửi chứng minh lên L1 cũng tăng, nhưng prover cost vẫn giữ nguyên. Vậy nên, ngay cả trong điều kiện lý tưởng, ZK Rollup vẫn lỗ.
Góc Nhìn Phản Trực Giác: Đầu Cơ Không Phải Là Cách Mạng
Nhiều người cho rằng ZK Rollup là tương lai của Ethereum scaling, và rằng chi phí sẽ giảm nhờ tiến bộ công nghệ. Họ nói đúng một phần: các bằng chứng đệ quy (recursive proofs) và cải tiến phần cứng sẽ hạ chi phí. Nhưng họ bỏ qua một thực tế: nhu cầu sử dụng cũng tăng theo cấp số nhân. Mỗi khi chi phí giảm, người dùng lại làm nhiều giao dịch hơn, kéo tổng chi phí lên.
Tôi đã chứng kiến điều này trong lĩnh vực NFT vào năm 2021. Khi phí gas trên Ethereum cao, mọi người đổ xô vào các sidechain và rollup. Nhưng rồi họ nhận ra rằng các giải pháp này không thực sự phi tập trung, và chi phí ẩn (như chi phí cầu nối) còn cao hơn. Đầu cơ không phải là cách mạng – câu nói này vẫn đúng cho đến hôm nay. Các dự án ZK Rollup đang được đầu cơ bởi những người không hiểu chi phí vận hành thực sự.
Kinh Nghiệm Từ Thực Tế: Bài Học Từ M-Pesa Bridge
Năm 2020, khi xây dựng M-Pesa Bridge, chúng tôi đã thử nghiệm ZK Rollup với một nhóm nhỏ nông dân ở Kenya. Mỗi giao dịch chuyển đổi stablecoin sang shilling Kenya có khối lượng nhỏ (5-10 USD). Chi phí prover cho mỗi giao dịch là 0,12 USD, trong khi phí người dùng chỉ 0,02 USD. Chúng tôi phải bù lỗ từ quỹ phát triển. Sau 3 tháng, chúng tôi chuyển sang Optimistic Rollup, chấp nhận thời gian rút tiền 7 ngày để giảm chi phí.
Điều này cho thấy: công nghệ phải phục vụ con người, không chỉ là đầu cơ. Nếu chi phí vận hành cao hơn lợi ích mang lại, thì dù công nghệ có tinh vi đến đâu, nó cũng không thể tồn tại lâu dài.
Takeaway: Niềm Tin Và Sự Thật
Tôi không phản đối ZK Rollup. Tôi tin rằng chúng là một phần của tương lai. Nhưng tôi phản đối sự thiếu minh bạch về chi phí. Khi một dự án huy động hàng trăm triệu USD với lời hứa "zero-knowledge scaling", mà không nói rõ rằng họ đang đốt tiền để duy trì hoạt động, thì đó là một sự lừa dối.
Mất tiền còn hơn mất niềm tin. Tôi đã mất 3 ETH vào năm 2017 vì một dự án ICO không minh bạch. Tôi không muốn thế hệ tiếp theo mất niềm tin vào blockchain vì những lời hứa rỗng tuếch về ZK Rollup.
Liệu các operator có đủ khả năng để tiếp tục đốt tiền cho đến khi công nghệ đủ rẻ? Hay chúng ta sẽ chứng kiến một làn sóng "zk-winter" khi các quỹ phát triển cạn kiệt? Câu trả lời nằm ở sự trung thực: hãy nhìn vào con số, đừng nhìn vào slide.