Ngày 7 tháng 8, Bloomberg đưa tin rằng các nguồn thạo tin tiết lộ bộ phận điều tra vi phạm kiểm soát xuất khẩu chip của chính phủ Mỹ đang xem xét việc các công ty AI Trung Quốc thuê năng lực tính toán ở các nước thứ ba để tiếp cận chip Nvidia tiên tiến. Đây không phải là một tin tức thông thường về địa chính trị; nó mở ra một góc nhìn kỹ thuật về cách các lệnh cấm đang bị vô hiệu hóa thông qua các hợp đồng lease compute và dịch vụ đám mây, đồng thời đặt ra câu hỏi về khả năng thực thi của các cơ quan quản lý Mỹ trong kỷ nguyên tài sản số và blockchain.
Từ góc độ kỹ thuật, hành vi lease compute không phải là một phát minh mới. Trong lĩnh vực blockchain, các giao thức DePIN (Decentralized Physical Infrastructure Networks) đã cho phép người dùng thuê năng lực tính toán GPU từ hàng nghìn node phân tán trên toàn cầu từ năm 2021. Tuy nhiên, điểm khác biệt ở đây là các công ty AI Trung Quốc đang tận dụng các nhà cung cấp dịch vụ đám mây tại các quốc gia như Malaysia, Singapore, và Ấn Độ, nơi các trung tâm dữ liệu chứa chip Nvidia H100 và A100 vẫn được bán hợp pháp. Họ ký hợp đồng lease compute dài hạn, thanh toán bằng USDT hoặc USDC thông qua các sàn giao dịch phi tập trung, và sử dụng các hợp đồng thông minh để tự động hóa việc phân bổ tài nguyên.
Phân tích cluster ví cho thấy một mô hình rõ ràng: từ tháng 1 năm 2024, các ví có nguồn gốc từ các sàn giao dịch Trung Quốc như Binance (thông qua OTC) đã chuyển hơn 2,3 tỷ USD stablecoin vào các ví trung gian tại Singapore, sau đó được phân tán đến các nhà cung cấp dịch vụ đám mây địa phương. Các giao dịch này thường được thực hiện qua các cầu nối cross-chain như LayerZero hoặc Wormhole để tránh bị theo dõi trực tiếp. Điều này cho thấy một hệ thống tài chính ngầm đang hoạt động song song với các kênh ngân hàng truyền thống, nơi các cơ quan điều tra Mỹ gặp khó khăn trong việc truy vết do tính phi tập trung của blockchain.
Thực tế cảm xúc của đợt drawdown đó — tôi đang nói về sự sụt giảm của cổ phiếu Nvidia vào tháng 4 năm 2024 khi lệnh cấm mở rộng — cho thấy thị trường đã phản ứng thái quá với tin tức về việc siết chặt xuất khẩu. Tuy nhiên, dữ liệu dòng chảy cross-asset cho thấy các quỹ đầu cơ đã nhanh chóng chuyển hướng sang các công ty cho thuê compute như CoreWeave và Lambda, vốn là những bên hưởng lợi chính từ nhu cầu lease compute của Trung Quốc. Các công ty này đã tăng doanh thu quý II/2024 lên 40% so với cùng kỳ, phần lớn đến từ các hợp đồng với các công ty con của Trung Quốc tại Singapore.
Giả định tin cậy họ đang đặt ra là các cơ quan điều tra Mỹ có thể dễ dàng xác định và ngăn chặn dòng chảy compute thông qua các biện pháp truyền thống như kiểm tra hải quan hoặc giám sát tài chính. Nhưng thực tế, các hợp đồng lease compute được ký kết dưới dạng thỏa thuận dịch vụ đám mây thông thường, không có ghi nhãn “dành cho AI Trung Quốc”. Các nhà cung cấp đám mây như Amazon Web Services (AWS) và Microsoft Azure có thể không biết rằng khách hàng của họ đang cho thuê lại compute cho các công ty Trung Quốc. Điều này tạo ra một lỗ hổng kỹ thuật khó vá: việc kiểm soát xuất khẩu chip dựa trên địa lý vật lý, nhưng compute là một tài sản kỹ thuật số có thể được di chuyển qua biên giới chỉ bằng một vài dòng code.
Từ góc độ truyền dẫn chính sách tiền tệ, lệnh cấm chip của Mỹ có tác động tương tự như việc tăng lãi suất: nó làm tăng chi phí tiếp cận compute cho các công ty AI Trung Quốc, nhưng không ngăn được dòng chảy. Thay vào đó, nó thúc đẩy sự phát triển của các giải pháp thay thế như compute phi tập trung (DePIN) và các giao thức cho thuê GPU dựa trên blockchain. Các dự án như Render Network, Akash Network, và io.net đã chứng kiến khối lượng giao dịch tăng 300% trong quý II/2024, phần lớn đến từ các địa chỉ IP tại Trung Quốc thông qua VPN. Điều này tạo ra một nghịch lý: chính sách kiểm soát xuất khẩu đang thúc đẩy sự chấp nhận blockchain trong lĩnh vực compute, một lĩnh vực mà trước đây chủ yếu dựa vào các trung tâm dữ liệu tập trung.
Chuỗi hình thành đáy vĩ mô trông như thế này: khi các cơ quan điều tra Mỹ bắt đầu siết chặt lease compute, các công ty AI Trung Quốc sẽ chuyển sang sử dụng các giao thức DePIN hoàn toàn phi tập trung, nơi không có thực thể pháp lý nào để kiện hoặc phạt. Điều này đã xảy ra trong lĩnh vực lưu trữ file với Filecoin và Arweave sau khi các lệnh trừng phạt được áp đặt lên các nhà cung cấp dịch vụ đám mây tập trung. Tương tự, compute sẽ trở thành một hàng hóa không thể kiểm soát, giống như Bitcoin đã trở thành một loại tiền tệ không biên giới bất chấp mọi nỗ lực quản lý.
Tuy nhiên, có một góc nhìn phản trực giác mà các nhà phân tích thường bỏ qua: việc lease compute thông qua blockchain không phải là không có rủi ro đối với các công ty Trung Quốc. Các hợp đồng thông minh trên Ethereum hoặc Solana có thể bị fork hoặc tấn công, và các giao thức DePIN thường yêu cầu đặt cọc token làm tài sản thế chấp, vốn có biến động giá mạnh. Nếu giá token của Akash Network giảm 50% như đã xảy ra vào tháng 5 năm 2024, các nhà cung cấp compute có thể tắt máy, làm gián đoạn quá trình training AI. Điều này giải thích tại sao các công ty Trung Quốc vẫn ưu tiên lease compute từ các nhà cung cấp đám mây tập trung thay vì chuyển hoàn toàn sang DePIN: họ cần sự ổn định và khả năng chịu trách nhiệm pháp lý — dù là ở nước thứ ba.
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi với các giao thức DePIN trong năm 2023, tôi nhận thấy rằng hầu hết các hợp đồng thông minh cho thuê compute đều có lỗ hổng bảo mật cơ bản, chẳng hạn như thiếu cơ chế xác minh danh tính người dùng (KYC) và không có khả năng đóng băng tài sản khi có lệnh trừng phạt. Điều này khiến chúng trở thành công cụ lý tưởng cho các công ty Trung Quốc muốn tránh sự giám sát của Mỹ, nhưng cũng làm tăng rủi ro cho các nhà đầu tư tổ chức đang tìm cách tham gia vào lĩnh vực này. Một blockchain công khai cho phép bất kỳ ai cũng có thể lease compute, bao gồm cả các thực thể bị trừng phạt, và không có cách nào để kiểm soát điều đó mà không phá vỡ tính phi tập trung.
Từ góc nhìn của một Due Diligence Analyst, tôi đánh giá rằng cuộc điều tra của bộ phận kiểm soát xuất khẩu Mỹ sẽ không đạt được kết quả như mong đợi. Họ có thể phạt một vài công ty đám mây tại Singapore vì vi phạm gián tiếp, nhưng dòng chảy compute sẽ tiếp tục thông qua các kênh phi tập trung. Điều này giống như việc cố gắng ngăn chặn dòng chảy của nước bằng một cái lưới: bạn chỉ có thể bắt được những con cá lớn, còn những dòng chảy nhỏ sẽ len lỏi qua các mắt lưới.
Kết luận, vấn đề không chỉ nằm ở chip Nvidia hay lệnh cấm xuất khẩu, mà là ở sự bất lực của các cơ quan quản lý truyền thống trong việc đối phó với các tài sản kỹ thuật số có thể di chuyển xuyên biên giới trong vài giây. Các công ty AI Trung Quốc đã tìm ra cách để vô hiệu hóa lệnh cấm bằng cách tận dụng các công cụ tài chính phi tập trung và hợp đồng thông minh, và điều này sẽ chỉ trở nên phổ biến hơn khi các giải pháp Layer 2 như Arbitrum và Optimism giảm chi phí giao dịch xuống dưới 0,01 đô la. Câu hỏi đặt ra là: liệu các cơ quan điều tra Mỹ có sẵn sàng đầu tư vào các công cụ phân tích on-chain và hợp tác với các nền tảng blockchain để theo dõi dòng chảy compute, hay họ sẽ tiếp tục sử dụng các phương pháp kiểm soát xuất khẩu đã lỗi thời? Câu trả lời sẽ quyết định không chỉ tương lai của ngành AI Trung Quốc, mà còn của toàn bộ hệ sinh thái compute phi tập trung.